Monday, October 23, 2023
Bajang Karangasem | Cerpen Bahasa Bali
Sunday, October 22, 2023
Mén Sugih tekén Mén Tiwas | Satua Bahasa Bali - Kumpulan Dongeng Bali
Ada katururan satua Mén Sugih tekén Mén Tiwas. Mén Sugih anak sugih pesan, nanging demit tur iri ati, jail tekén anak lacur. Mén Tiwas buka adané tiwas pesan, nanging melah solahné, tusing taén jail tekén timpal. Mén Tiwas geginané ngalih saang ka alasé lakar adepa ka peken. Nuju dina anu, Mén Tiwas ka umah Mén Sugih ngidih api.
Ditu Mén Sugih ngomong, "Ih cai Tiwas, alihin ja icang kutu, yén suba telah kutun icangé, nyanan upahina baas".
Laut Mén Tiwas ngalihin kutu Mén Sugihé. Suba tengai mara suud. Mén Tiwas upahina baas acrongcong, ngénggalang lantas baasné abana mulih laut jakana.
Mén Sugih jumahné buin masiksikan, maan kutu aukud. Ngénggalang ia ka umah Mén Tiwasé, laut ngomong, "Ih cai Tiwas, ené icang maan kutu aukud, jani mai uliang baas icangé ituni".
Masaut Mén Tiwas, "Yéh, baasé ituni suba jakan tiang".
Masaut Mén Sugih, "Nah, ento suba aba mai anggon pasilih!". Nasiné ané makiré lebeng ento laut juanga konyang ka panciné abana mulih baan Mén Sugih.
Nyanané buin teka Mén Sugih, "Ih Tiwas, tuni Nyai ngidih api tekén saang icangé". Lantas api tekén saangé apesel gedé juanga baan Mén Sugih. Mén Tiwas bengong mapangenan baan lacurné buka kéto.
Buin maniné, Mén Tiwas tundéna nebuk padi baan Mén Sugih lakar upahina baas duang crongcong. Mén Tiwas nyak nebuk kanti pragat, upahina baas duang crongcong, laut encol mulih lantas nyakan. Mén Sugih lantas nyeksék baas, maan latah dadua.
Encol ia ka umah Mén Tiwas laut ngomong, "Ih Tiwas, ené baasé enu misi latah dadua, jani uliang baas icangé, yén suba majakan ento suba aba mai".
Sedek dina anu Mén Tiwas luas ka alasé, krasak-krosok ngalih saang. Saget teka Sang Kidang laut ngomong, "Mén Tiwas apa lakar alih ditu?" masaut Mén Tiwas, "Tiang ngalih saang tekén paku".
"Lakar anggon gena ngalih paku?", Sang kidang matakon.
Masaut Mén Tiwas, "Lakar anggon tiang jukut".
"Ih Tiwas lamun nyak Nyai nyeluk jit icangé, ditu ada pabaang nira tekén Nyai!"
Lantas Mén Tiwas nyak nyeluk jit kidangé, mara kedenga, limané bek misi mas tekén selaka. Suud kéto Sang Kidang ilang, Mén Tiwas kendel pesan lantas mulih. Teked jumah ia luas ka pandé ngaé gelang, bungkung tekén kalung.
Mén Tiwas jani sugih nadak, pianakné makejang mapanganggo bungah, lantas ia pesu mablanja. Tepukina Mén Tiwas tekén Mén Sugih. Delak-delik ia ngiwasin pianak Mén Tiwasé.
Buin maniné Mén Sugih mlali ka umah Mén Tiwasé matakon, "Ih Tiwas, dija Nyai maan mas selaka liu?". Masaut Mén Tiwas, "Kéné embok, ibi tiang luas ka alasé ngalih saang tekén paku lakar jukut, saget ada kidang, nundén tiang nyeluk jitné. Lantas seluk tiang, mara kedeng tiang limané ditu maan emas tekén slaka liu." Mara ningih kéto. Mén Sugih ngencolang mulih.
Maniné Mén Sugih ngemalunin luas ka alasé, Mén Sugih nyaru-nyaru buka anak tiwas, krasak-krosok ngalih saang tekén paku.
Saget teka Sang Kidang, "Nyén ento krasak-krosok?".
Masaut Mén Sugih, "Tiang Mén Tiwas, uli puan tiang tuara nyakan". Mén Sugih kendel pesan kenehné.
Lantas masaut Sang Kidang, "Ih Tiwas, mai seluk jit nirané!".
Mara kéto lantas seluka jit kidangé, laut kijem jit kidangé, Mén Sugih kapaid abana ka dui-duiné. Mén Sugih ngeling aduh-aduh katulung-tulung, "Nunas ica tulung tiang, tiang kapok!".
Teked di pangkungé mara Mén Sugih lebanga, awakné telah babak belur tur pingsan. Disubané inget ia magaang mulih. Teked jumahné lantas ia gelem makelo-kelo laut ngemasin mati.
(Puput)
Saturday, October 21, 2023
Ngwacén (Membaca) | Contoh Paragraf Bahasa Bali
-Narasi-
Sajeronin sisya sané wawu
ngawitin masekolah, drika katahnyané kapicang makéh cakepan saking sekolahnyané.
Wénten sané madaging kaketékan, gegambaran, sastra lan sané tiosan. Yéning sisya
istri akéhan sampun sané seneng antuk cakepan madaging satua (fiksi). Cakepan
satua katah madaging tatuwek-tatuwek sané kaaturang olih panyurat majeng sang
sané ngawaca. Parindikan cakepan satua puniki akéh pisan soroh sasuratné, wénten
madaging bebanyolan, sedih kingking taler magedegan lan sané tiosan. Soroh cakepan
satua puniki pinaka silih sinunggil cakepan sané prasida kasorohang ring
sajeroning cakepan sastra Bali. Cihna satua katah makadi; madaging tatuwek sané
kagenahang paling untat ring sajeroning pamuput satua. Cakepan satua puniki
taler prasida kadados cakepan panglipur ring sajeroning sang sané ngwacén.
-Deskripsi-
Anak alit-alit mangkin sampun sayan
wikan ngwacén yéning sampun ngwawanin ngranjing SD, sakémanten akéh taler taler
deréng uning ring sajeroning tatuwek ngwacén. Tatuwek ring sajeroning ngwacén punika
wantah parilaksana sané ngolah kruna sasuratan tur ngiyubang dados lengkara
ngantos dados cakepan. Risampuné prasida ngiyubang kruna sané kawacen, sinah
sampun tatkala ngiyubang kruna punika kawéntenang dudonang polah ngolah kruna sané
kewacén sumangdané prasida kapolihang unteng ring sajeroning sasusaratan sané
kawacén. Ngamolihang unteng sané kawacén yakti méweh yéning déréng prasida atar
ngwacén, napi malih yéning déréng prasida atar ngiyubang kruna dados lengkara.
-Argumentasi-
Ngwacén cakepan ring
sajeroning kauripang jakti sida ngicénin akéh kawigunan. Katah kawigunan ipun
minakadi, nglatih sarira sumangdéné sayan ngimbuhin kawagedan ngwacén. Tiosan
punika kawéntenang solah utawi polah ngwacén puniki taler prasida ngawinang becik
kawéntenang pesaréan, yéning ngwacen sadéréng mesaré. Ring sajeronin ngwacén
sadurung masaré puniki nganuting turéksan sang sané wikan, kocap sida ngicenin
palipuran sané sida ngirangin papineh inguh utawi uyang. Cakepan sané manut
kawacén sadéréngé masaré beciknyané cakepan sané madaging satua utawi ketah
kebaos fiksi. Cakepan satwa puniki dados kasoroh ring sajeroning cakepan
sané iying utawi katagori ringan. Ring sajeronin ngwacén puniki, sang
sané ngwaca jagi prasida nglipurang manah saking satua sané kawacén, yening
sampun kalipur sinah lakar ngawinang pesaréané becik tur nénten uyang.
-Eksposisi-
Tiosan ring sajeroning cakepan
sastra (fiksi), wénten taler cakepan sané madaging pratiti (metode),
Warigan (perbintangan), Parisadha (pengobatan) lan sané tiosan.
Sajeroning cakepan non fiksi puniki, silih tunggil sané katah mangkin
kablibagang inggih punika cakepan parisadha. Cakepan parisdha puniki akéh kawéntenang
utawi kasurat ring sajeroning lontar-lontar. Cakepan puniki madaging tata titi tetamban
lan sejeroning soroh tamba sané wénten ring sajeroning kauripan utawi bwanané. Tetamba
sané kasorohang punika manutin ring sajeroning kawéntenang sané sekadi mangkin,
inggih punika tetamban nénten désti (medis) taler désti (non medis).
Sekadi mangkin minab akidik sané uning yéning wénten cakepan-cakepan lontar sané
kapliara tur sida kaselang sumangdéné prasida kawacén. Silih siki genah sané dados
genah lokalisasi lontar punika wénten ring Gedong Kértya Singaraja. Gedong
Kértya puniki sida dados silih tunggil genah sané becik yening jagi ngwacen
lontar. Santukan drika wénten prakanti sané jagi ngayahain taler akéh wénten
lontar sané prasida kawacén. Maliha yéning kari méweh ngwacén lontar sané
kasurat antuk aksara Bali, drika wénten lontar sané sampun kasalinang antuk aksara
latin.
Sunday, October 15, 2023
Contoh Paragraf bahasa Bali bertopik 'Mablanja' dengan type paragraf narasi dan deskripsi | Bahan materi bahasa Bali
- Paragraf narasi -
Bapa lan
méméné Wayan ngelah satua sedek enu bajang truna sané naggona ingetan ngantos mangkin
tekén bapa lan méméné Wayan. Dugasé ento anak sedeng magarapang ngarapin umah
di umahné Luh Gedé. Ané magarapan wantah bapané Luh Gedé utawi pekakné Wayan. Sedek
ento bapané wayan mlali ka umah méméné Wayan sambilanga nguwopin undaginé. Enah
lantas pekakné Wayan ngidih tulung mliang ecét lakar anggona ngecét. Risesedek
anak ramé, bapané Wayan orahina mli ecét duang belék, kéwala kondén suud pekakné
Wayan nyambatang ecét sané kénkén, sagét bapané Wayan suba gangsar sépanang majalan.
Disubané makelo anak ngantosang, teka lantas bapané Wayan ngaba ecét duang belék.
Saget konyang kedék ngingkel nepukin Bapané Wayan ngaba bablanjan ecétné. Jeg ecét
ané cenik belina, ajin tuniné pekakné Wayan suba gelur-gelur ngorahin mli ecét sané
gedé.
- Paragraf
deskripsi -
Sedek
galah ento Gedé ngajak pianak lan kurené nuturang bebanyolan ipun dugesé
nulungin pekakné Wayan ngwangun umah. Kanti kedék kinceh I Wayan ulian méméné
utawi Luh Gedé maan ngwalék bapané ané krosokan dogén duk mablanja. Tusing pegat-pegat ipun
sakeluarga kedek saling timbal ulian satuané Bapané Wayan ngajak méméné Wayan.
Sakéwala diastun ja kénten, anak tusing ada sané sengitang. Kaluargané Luh Gedé
niki anak mula saja rumaket sajan, ipun sesai sampun makedékan ngedekin
parisolah angga kaluarga ipun, tusing taén ja ngomongan anak, ipun tuah sesai
mabanyolan ngajak panak lan ngajak kurenané. Ulian ento masih tusing taén ja
kaluarga ipun nganti mauyutan santukan apa-apa pastika kasatuang, tusing ada sané
kaengkebang.
Olih: I Wayan Kertayasa - https://babakanpole.blogspot.com/
Saturday, October 14, 2023
Kaca Mata | Cerpen Bahasa Bali | Kenangan yang masih tersimpan 19-Th
Warsa Duang Tali Telu duk nika sampun lintang telung sasih ring sekolahan SMA N 1 Pétang. Silih siki sisya lanang sané wawu kelas besik, majalan ka balé kelas telu ngrerehin anak istri ring kelas telu. "Yan, ené icang mapétang kaca mata baang vio ejep enah!". Sangkaning pabesené ento Wayan ngalih Vio ring kelas telu, santukan ipun ngabang kaca papétang uling bli misané.
Bli misané Wayan mula anak matimpal uling duk SMP ngajak Vio, lan dumun masih dados siki sekolah ngajak Wayan duk SMP. Sasubané mragatang sekolah SMP, ipun mapisahan sekolah. Ngantos Wayan sané duk ento ring SMP kelas besik, mangkin sampun muputang SMP lan nutugang masekolah ka SMA. Sekolahan sané katuju Wayan puniki mabesikang malih ngajak sekolahané Vio. Yéning punapiang kadén unduke bliné Wayan bisa kacunduk ngajak Vio malih lan nyelang kaca mata saking Vio. Ento sané ngawinang Wayan kapapétin kaca mata ka sekolahané apang kawaliang tekén Vio.
Nemunin rahina soma ring pinanggal Dasa sasih Kaulu warsa Duang Tali Telu, Wayan majalan ka sekolahan sekadi biasané lan ipun ngingetang papétang bli misan ipun. Duk neked ring sekolahan, ipun tan polih galah nuju warung sekolahané, santukan ipun edas kasép neked ring sekolahan ipun. Duk nika ipun durus nuju kelasné sané sampun siaga lakar ngawéntenang upacara bendera ring lapangan. Ipun magésoan makinkinang santukan ipun dados sang sané menékang benderané ring upacara punika. "Yan, ngudiang tumbén ngaba kaca mata kéné?. Biasané awak tusing taén makaca mata". Silih siki timpal ipun nakéning Wayan, santukan kadapetang ngaba kaca mata putih sané dados modél kaca mata ramé utawi kebut duk nika. "Ento bliné ibi mapét ngajak icang, lakar baang timpalné di kelas telu. Depang malu ditu di mejané, benjep yening suba maan selah mangaso lakar abang kemu ka kelas telu".
Muridé suba makinkinang mabaris ring natahin sekolahé pacang ngamargiang upacara bendera sané sekadi biasané sabilang nemonin rahina soma. Wayan nyiagang déwék lakar dados paskibra duk nika nabdabang déwék mabaris ring bucu kaja kangin natahin sekolahé. Kawéntenan muridé trepti sajan, tusing ada sané macanda malih. Tengahin majalan upacara punika, Wayan kari ketug bayuné santukan kari kelas besik sampun polih ayahan menékang bendera. Duk sampun ngawitin digantiné paskibra majalan nuju tuguhan benderané, makejang peningalan rumasa katuju ring ipun. Wayan tusing bani sanget makipekan, tuah ngidang nyledét maling sambilang naenang ketug ipun. Risampuné bendérané puput menék, laut paskibra mabalik tur polih maarepang ngajak barisan pamileté. Ditu Wayan maan selah kejep nyekenang "Vio masekolah utawi tusing galahé mangkin?". Ento sujatiné pitakoné di atiné Wayan.
Lautang ento, puput sampun upacara benderané, laut muridé pada pesu uling barisan. Buka tumbéné mangkin kelas sané kelihan ada ané mapagin muridé sané dadi piranti upacara. Ditu Vio nyapatin tur majabat tangan ngajak Wayan. Rumasa ipun angob, Vio sané tawang ipun dumun patuh sajan ngajak sané cingakin mangkin. Alep ayu, maebok lantang tur kaulat kalih. Duang warsa sampun tusing taén kacunduk, Wayan ngon ningalin Vio sané nénten ja wénten maelénan parisolahné. Bamban ayu tuturnyané tur alus basa ipun ngaénang Wayan angub tekéning Vio. "Eh Wayan pidan kan adik kelas tiyang dumun nggih?". Vio nyumunin matakén tekén Wayan. Laut wayan mesaut lan wénten pablibagan bawak, tur majanji lakar matemu ring galahé mengaso sane kaping kalih santukan Wayan ngabang papétang kaca mata sane katuduhin olih bli misan ipun.
Maselag galah paplajahan, mangkin rauhin suba galahé ngaso sané kaping kalih. Ulian Wayan rumasa seduk, laut ipun ngénggalang ka warung sekolahané mablanja. Ditu ipun kacunduk malih ngajak Vio. Kadi buka tumben ipun kacunduk di warung ngajak Vio ring warung sekolahané. Sané ring dinané sampun lintang-lintang, anak tusing taén ipun kacunduk. Ditu vio nakéninn "Encen kaca sané kapapétang ngajak Kadék?". Wayan engsap sajan lan tusing madaya lakar kacunduk ring warung sekolahané ento, Wayan nénten makta papetang sané kabaosang ulian kaliwat sedukne ngénggalang ipun mlaib ka warung. "Malih benjep abang tiyang ka kelas nggih?". Keto Wayan ngimbuhin pablibangané.
Risampuné wusan ngajeng lan polih mablibagan jebos, Vio laut mewali ka kelas ipun "Yan tiyang lakar ka kelas malu enah, ingetang ngabang kacané. Lakar antosin di kelas, arus abang enah! Eda kanti tusing kemu nyanan". Vio nyambatang lan kadudurusang tekén Wayan sambilanga mangutang, Vio lantas majalan ka kelas ipun. Rumasa kesiab Wayan lan metakon ngajak timpalné sané ada di warung sekolahan ento. "Sangkal tumbén asané Vio ka warung enah, malu-maluan anak tusing taén tepuk utawi kacunduk di galah ngaso di warung?". "Bah cai dogén metakon Yan, bli ané medagang dini dogén masih tumbén nepukin Vio mablanja di galah ngaso kaping kalih kéné. Biasané anak semngan dogén ipun mablanja. Tangai kéné tusing ipun mblanja, palingan mapét ngajak timpal-timpalné sané elénang". Kéto Manter sané madagang di warung sekolahan ento nyautin sané mirengang pitakoné Wayan ngajak timpal-timpal ipun. "Béh ulian cai né Yan, pasti ulian mesalaman tuni nénénang 😄😄😄". Kéto timpalné Wayan ngibuhin sambilanga kedék. Wayan rumasa engsap majanji ngajak Vio.
Wusan ngajeng laut Wayan makingkinang ka kelasné. "Icang malunan enah, lakar ngaba papétang bliné malu, apang tusing engsap". Kéto ipun ngorahang tekén timpalné laut majalan. Neked di kelasné ipun ngambil kaca mata papétang bli ipun lan majalan nuju kelas telu sané ada ring balé sisi kelod. Risampuné neked ditu, ipun tusing juari macelep ka kelas telu, santukan anak ramé pisan drika kelas teluné sedeng negak-negak sambilanga ngorto. Laut ada silih siki sané uningin ipun tur nyambatang lakar ngalih Vio wiréh lakar maang papétang bliné ipun. Vio taler teka pesu ka sisin kelas. Ditu ipun nyerahang kacané ento lan maan ngorto akudang buku, laut ipun mewali ka kelas malih santukan galah mlajah sampun jagi kakawitin.
Sasukaté ento, sabilang galah ngaso sané kaping kalih ipun matemu ring warung sekolahané. Tusing ja ada apa, ipun sareng kalih buka anak sané matimpal sekadi biasané sané ngorto ring warung sekolahané sambilang makedékan tur macanda. Timpal-timpalné wayan nganti metakon "Cai anak ada apa ngajak Vio?". Keto timpalné nakénin sambilanga nyailin Wayan. Indiké ento tuah anggon gagonjakan tekén Wayan, tusing ada pesaut seken uling Wayan. Tuah kedék-kedék mecanda manten ngajak Vio lan timpal-timpalné. Indiké ipun barengan ngaso ring warungé ento nglantur nyantos makudang-kudang sasih ngantos rauh sasihé Vio sampun lakar muputang sekolahan ring SMA N 1 Pétang.
Ngantos Vio muputang sekolahan SMA ipun, Wayan tusing ja masih nekedang isi ati ipun. Tuara sangkaning napi sané ngawinang indiké sekadi kénten. Wayan sané rumasa tuara ngelah lan kawéntenang ipun ngangsehang apang ngidang masekolah punika rumasa takut yéning ipun nyambatang pikenehnyané sané sujatiné seneng pisan sareng Vio. Sané ketakutin ipun yéning Vio lakar tusing enyak nrima ipun sangkaning kawéntenan ipun lan jejeh wusan nyambatang isin ati ipun, Vio lakarang ngejoh saking ipun. Wayan milihin ngengkebang isin manahnyané apang ngidang terus paek lan luwung ngajak Vio. Sakéwala sesel ipun indik paiketané nénten malih sida kalanturang sapamuput Vio SMA, santukan nénten ja wénten piranti sané nyidang kaanggé nyambung paiketan punika.
Rauh mangkin warsa Duang Tali Telu Likur Wayan kari ngingetang unduké ento. Katimpalin tembang kenangan "Kembang di Hati" Olih; Widi Widiana, sampun sia molas warsa kalintangin ipun, kari ipun ngingetang unduké ento. Rumasa ada kenangan ring ati ipun. Sesel ipun dumun ento tusing ja ngantos nekedang isin ati ipun. Yéning dadi jumunin, edot sajan manahnyané lakar mewali ring galahé punika. Néntén ja sekadi mangkin anak makejang suba aluh. Yening edot ngorto lakar ngidang nganggo HP pinaka piranti sekadi mangkin. Dumun déréng ja akéh anak madue HP, ento ngawinang paiketan ipun nénten sida kalanturang ngenénin indik genah ipun sampun mapalasang. Tuah ngidang ngingetang tur nganggon indiké ento pinaka indik sané mapitenget pisan majeng atiné. Diastu nénten polih katekedang, ipun tetep ngrastitiang mangdé Vio manggihin kerahayuan taler nemu bagia.
Puput.
Olih; I Wayan Kertayasa - https://babakanpole.blogspot.com/











